Uygur Türklerinin İslâm coğrafyasına yönelen tarihî hareketi, yalnızca askerî bir göç değil; devlet kurma, medeniyet inşa etme ve kültür aktarma süreci olmuştur. Uygur Kağanlığı’nın dağılmasının ardından, Uygur Türk boylarına mensup unsurlar Abbasî Devleti bünyesinde askerî ve idarî görevler üstlenmiş; zamanla Orta Doğu ve Arap yarımadasında yarı bağımsız ve bağımsız beylikler kurarak yeni bir çağın kapılarını aralamışlardır. Tolunoğulları Devleti bu sürecin en erken ve en somut örneklerinden biridir.
   Tarihî kaynaklar (Taberî, Mes‘ûdî, Makrîzî), Uygur Türk asıllı komutanların yalnızca güvenlik sağlayan askerler olmadığını; devlet yönetimi ve kurumsallaşma konusunda Arap dünyasına sistemli bir düzen kazandırdıklarını açıkça ortaya koymaktadır. Uygur-Türk devlet geleneği, Arap yarımadasında ilk defa merkezî idare, hazine teşkilatı, düzenli ordu, istihbarat ağı ve liyakate dayalı yönetim anlayışını kurumsal hâle getirmiştir.
   Bu etki yalnızca siyasal alanla sınırlı kalmamış; tarım ve iktisat düzeninde de köklü dönüşümler yaratmıştır. Uygur Türkler,  Turfandan taşıdıkları sulama kanalları, toprak düzenleme teknikleri ve üretim planlaması anlayışıyla Nil havzası ve çevresinde tarımsal verimliliği artırmış; pazar, vergi ve ticaret sistemlerini disiplin altına almıştır. Böylece şehir ekonomileri ilk kez sürdürülebilir bir yapıya kavuşmuştur.
   Şehircilik alanında, Uygur Türk mimarî anlayışı doğrultusunda planlı yerleşim modeli benimsenmiş; cami, çarşı, kışla ve idare merkezleri birbirini tamamlayan bir bütün hâline getirilmiştir. 879 yılında Ahmed bin Tolun tarafından inşa ettirilen İbn Tolun Camii, bu şehircilik zihniyetinin mimarîdeki en açık yansımasıdır. Yapının anıtsallığı, sadeliği ve işlevselliği, Uygur-Türk mimarî geleneğinin İslâm coğrafyasındaki devamı niteliğindedir.
    Uygur Türklerinin katkısı kültür ve sanat alanında da belirleyici olmuştur. Müzik, ritim, saray sanatı ve el sanatlarında Uygur Türk  kökenli motifler Arap dünyasına taşınmış; askerî müzik geleneği, saray törenleri ve halk kültürüyle bütünleşmiştir. Aynı şekilde dokuma, ahşap işçiligi, metal sanatları ve süsleme anlayışı Uygur Türk estetik anlayışıyla yeniden şekillenmiştir.
   Yazı dili, edebiyat ve tarih bilinci konusunda da Uygur Türk etkisi dikkat çekicidir. Uygur Türklerinin yazı geleneği, kayıt tutma disiplini ve tarih yazıcılığı anlayışı; Arap idarî sisteminde resmî belgelerin düzenlenmesi, arşivleme ve kronik yazımına katkı sağlamıştır. Bu durum, devlet hafızasının oluşmasında belirleyici rol oynamıştır.
   Uygur Türkler, Moğol İmparatorluğu’nun kuruluş ve yükseliş sürecinde yalnızca tâbi bir unsur değil; devlet aklını inşa eden kurucu bir güç olmuştur. Moğol yönetim sisteminin ihtiyaç duyduğu idarî yapı, hukuk düzeni, bürokrasi, istihbarat, ordu asker , vergi sistemi ve diplomatik yazışma geleneği Uygur devlet tecrübesi temel alınarak oluşturulmuş ve geliştirilmiştir. Bu süreçte Uygur yazı dili, Moğollara sistemli öğretilerek  Moğollar İmparatorluğu için resmî yazı sistemi hâline getirilmiş; yasalar, fermanlar, arşiv kayıtları ve uluslararası yazışmalar bu dil üzerinden yürütülmüştür.
   Böylece Uygurlar, sahip oldukları köklü devlet geleneği, yazı kültürü ve idarî birikimle Moğol İmparatorluğu’na yalnızca bir alfabe değil, bir devlet modeli kazandırmış; dünya tarihinin en geniş coğrafyaya hükmeden imparatorluklarından birinin kurumsal ve yönetimsel temelini şekillendirmiştir. Aynı tarihî misyon doğrultusunda, Uygur Türkleri Arap dünyasında da devlet yönetimi ve kurumsallaşma anlayışını öğreten öncü unsur olmuştur.
   Sonuç olarak, Uygur Türkleri ve onların temsil ettiği Uygur Türk devlet geleneği; Orta Doğu ve Arap yarımadasında yalnızca iktidar değişimi değil, köklü bir medeniyet dönüşümü gerçekleştirmiştir. Tolunoğulları gibi beylikler aracılığıyla taşınan bu birikim, İslâm dünyasında devlet yönetiminden sanata, iktisattan şehircilik anlayışına kadar uzanan çok boyutlu bir yeni çağın temelini atmıştır. Bu tarihî gerçek, Uygur Türklerinin İslâm medeniyetinin inşasında kurucu ve öğretici bir rol üstlendiğini açıkça göstermektedir.

                   #Erkin SABİT ŞAVUOT
(bilgisayar yüksek mühendisi,
Araştırmacı yazar).
Turan Konfederasyonu Genel Başkanı .
Ankara Meclisi Anadolu Birliği Genel Başkan Yardımcısı.
Uygur Federasyonu Genel Başkanı.
Dünya Barış elçileri uzakdoğu direktörü.
Uluslararası basın yayın Konfederasyonu diplomasisi direktörü.
Uzakdoğu iş adamları yatırım finans konseyi temsilcisi .
Turan Kızılelma Teşkilatı genel başkanı
Turan Devletleri Teşkilatı TDT Stratejik Araştırma Genel Başkanı 
İletişim;05357951111

#karyağışı #Okan #Transfer #DefendRojava #Okan #Fenerbahçe #Galatasaray #Kürt #FeyzaAltun #Pehlevi #AliKoç #Bildiğinsözlük #Fenerbahçe #JeromePowell #Galatasaray #FeyzaAltun  #Hadise #alka