İran tarihine uzun erimli (longue durée) bir perspektiften bakıldığında, yaklaşık bin yılı aşkın bir süre boyunca Türk kökenli siyasal yapıların bu coğrafyada iktidar ve devlet kurma pratiğini sürdürdüğü görülmektedir. Buna karşılık, Yunan ve Arap egemenlikleri görece daha kısa dönemlerle sınırlı kalmış ve İran’ın kurumsal devlet geleneğini uzun vadede belirleyici ölçüde şekillendirmemiştir.

Bu bağlamda, İran’da siyasal meşruiyet tartışmalarını 2500 yıl öncesindeki Ahameniş ya da Sasani dönemlerine indirgemek, günümüzün toplumsal ve siyasal sorunlarını açıklamakta yetersiz kalmaktadır. İran’ın tarihsel sürekliliği içinde Türk yönetim geleneği, çok-etnili yapının idaresi, merkezi otorite ile yerel unsurlar arasında denge kurulması ve göreli adalet mekanizmalarının işletilmesi açısından belirleyici bir rol oynamıştır.

Türk Hanedanları ve Yönetim Geleneği

İran coğrafyasında tarihsel olarak etkili olmuş başlıca Türk devlet ve hanedanları şunlardır:

Gazneliler

Büyük Selçuklular

Harezmşahlar

İlhanlılar

Karakoyunlular ve Akkoyunlular

Safeviler

Afşarlar

Kaçarlar

Bu siyasal yapılar döneminde İran, yalnızca askerî güç açısından değil; idari organizasyon, vergi sistemi, şehirleşme, kültürel üretim ve bölgesel ticaret ağları bakımından da güçlü bir merkez konumuna ulaşmıştır. Bu durum, Türk yönetim pratiğinin İran’da geçici bir hâkimiyet değil, kurumsallaşmış bir devlet geleneği yarattığını göstermektedir.

Pehlevi Dönemi ve Yapısal Kırılma

20. yüzyılın başında, Batı’nın dolaylı ve doğrudan desteğiyle Rıza Pehlevi’nin iktidara taşınması, İran tarihinde önemli bir yapısal kırılma yaratmıştır. Bu süreç, Türk kökenli hanedan geleneğinin sona ermesiyle birlikte, merkeziyetçi, tekçi ve asimilasyoncu bir ulus-devlet modelinin zorlayıcı biçimde tesis edilmesine yol açmıştır.

Bu dönemde özellikle Türk kimliğine, yerel güç odaklarına ve geleneksel liderlik yapılarına yönelik baskılar artmış; Kaşkay Türklerinin önderlerinden İsmail Han Kaşkay ile Azerbaycan bölgesindeki bazı etkili figürlerin tasfiyesi, toplumsal hafızada derin ve kalıcı izler bırakmıştır. Bu gelişmeler, devlet–toplum ilişkilerinde güven aşınmasını hızlandıran unsurlar olmuştur.

1979 Devrimi ve Sonrası

1979’da gerçekleşen İslam Devrimi, Pehlevi rejimine yönelik biriken toplumsal tepkilerin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Ancak devrim sürecinde dile getirilen sosyal adalet, refah ve özgürlük vaatleri, zaman içinde kurumsal karşılık bulamamış; yeni siyasal yapı, farklı bir otoriter yönetim biçimine evrilmiştir.

Günümüzde ne monarşik geçmişe dönüş ne de mevcut teokratik düzen, İran toplumunun geniş kesimleri açısından sürdürülebilir ve güven verici bir seçenek olarak algılanmaktadır. Özellikle İran Türkleri arasında, demokratik, çoğulcu ve adalet temelli bir siyasal düzen talebi belirgin biçimde öne çıkmaktadır.

Uluslararası Dengeler ve Bölgesel Çıkarlar

Mevcut İran sistemi, zaman zaman Batı, Rusya ve Çin gibi küresel aktörlerin jeopolitik çıkar hesapları içinde işlevsel bir unsur hâline gelmektedir. Bu durum, İran toplumunun refahı ve siyasal katılım taleplerinden ziyade, bölgesel güç dengeleri ve güvenlik politikalarının öncelik kazanmasına yol açmaktadır.

Türkiye, Azerbaycan ve İran Türkleri

İran’daki Türk toplulukları açısından Türkiye ve Azerbaycan ile dengeli, tutarlı ve güvene dayalı ilişkiler, doğal ve meşru bir beklenti olarak öne çıkmaktadır. Bu beklenti, herhangi bir ayrışma ya da iç çatışma hedefiyle değil; istikrar, barışçıl dönüşüm ve kapsayıcı bir siyasal düzen perspektifiyle şekillenmektedir.

Böyle bir yaklaşım;

Olası kitlesel göç dalgalarının önlenmesine,

İran’ın doğal kaynaklarının bölge dışı çatışmalar yerine kendi toplumunun refahına yönelmesine,

Türk dünyası ile İran arasında ekonomik, kültürel ve stratejik köprülerin güçlenmesine katkı sağlayabilir.

Sonuç

İran’da Türkler, tarih boyunca kurucu, dengeleyici ve yön verici bir unsur olmuştur. Günümüzde de temel beklenti, bu tarihsel birikimin demokratik, kapsayıcı ve adil bir gelecek inşasında değerlendirilmesidir.
Ne dış müdahaleye dayalı senaryolar ne de baskıcı ideolojik yapılar kalıcı çözüm sunabilmektedir. İran’ın istikrarı ve bütünlüğü, ancak eşit yurttaşlık, siyasal katılım ve ortak gelecek ilkesine dayalı bir anlayışla mümkün olabilir.

#KobaneUnderAttack #BJKvKAY #BJKvKYS #SerdarAdalıİstifa #Linet #Irak #arsan #EmeklininAhıGönderirŞahı #CumhurbaşkanımızSayın #KademeİçinYasaŞart #SeninleyizReis #EmekliAffetmezSizi #AnkaradaOgretmenlerTekSes