Ekonomik liberalleşmeden kültürel yeniden doğuşa uzanan süreçte Taşkent’in dönüşümü, ülkenin dünyadaki konumunu yeniden tanımlıyor — ve Avrupa ile ilişkileri hiç olmadığı kadar yakınlaştırıyor.

Özbekistan, ortaklıklarını kademeli olarak çeşitlendiriyor ve Avrupa, stratejik bir kilit ortak olarak öne çıkıyor. Bu yakınlaşma, 2016 yılında Şevket Mirziyoyev’in iktidara gelmesiyle hız kazandı ve yaygın olarak “Yangi Oʻzbekiston” — Yeni Özbekistan olarak adlandırılan dönemin başlangıcını işaret etti.

Son sekiz yıl içinde Taşkent, Avrupa Birliği ile ticaret, yatırım, finans ve teknoloji alanlarında iş birliğini yoğunlaştırdı. Diplomatik ve akademik gözlemcilere göre bu ilerlemeler tesadüfi değil; Mirziyoyev’in ülkeyi hem ekonomik hem de siyasi olarak dışa açmayı hedefleyen bilinçli politikasının bir yansımasıdır — önceki merkeziyetçi modele keskin bir tezat oluşturmaktadır.

Bir Avrupa diplomatı bu gazeteciye şöyle dedi:
“İktidara geldiğinde Özbek tarihinin yeni bir sayfasını açtı. Bu yüzden herkes Yeni Özbekistan’dan bahsediyor.”

Şimdi bu “Yeni Özbekistan” kavramını inceleyelim ve ülkenin Avrupa Birliği’ne nasıl daha da yakınlaştığını görelim.

2. Pazarın Liberalleşmesi

Mirziyoyev’in iktidara gelmesinden bu yana Özbek pazarı dünyaya açıldı ve tüm bölgelerden artan yatırımları çekmeye başladı. Yardımcı Bakan İlhom Umrzakov’un röportajında vurguladığı gibi:

“2017’de reformlar başladığında, en önemli ve yaygın olarak kabul edilen değişikliklerden biri para biriminin serbestleştirilmesiydi. Daha önce Özbekistan, çift döviz kuru sistemiyle çalışıyordu; bu durum para dönüşümünü karmaşık hale getiriyor ve yabancı yatırımları caydırıyordu. Bu, ilk büyük adımdı. Ardından, vergi sisteminin birleştirilmesi ve çeşitli kararname serileri ekonomik ortamı büyük ölçüde iyileştirdi. Özelleştirme de kilit bir rol oynadı ve yeni fırsatlar açtı.”

Sonuç olarak, Özbekistan AB kurumları ve başlıca üye devletlerle ilişkilerini derinleştiriyor. Son yıllarda AB’nin büyük ülkeleriyle üst düzey temaslar önemli ölçüde arttı. Cumhurbaşkanı Mirziyoyev, Fransa, Almanya, Macaristan ve İtalya’ya resmi ziyaretlerde bulundu. Kapsamlı iş birliği programları kabul edildi ve bu ülkelerin önde gelen şirketleriyle büyük ortak projeler hayata geçirildi.

Bu anlaşmalar kapsamında aşağıdaki sektörlerde aktif iş birliği yürütülmektedir:

• otomotiv üretimi
• tarım
• kimya sanayi
• maden kaynaklarının araştırılması ve çıkarılması
• yeşil enerji
• ilaç sanayi
• havacılık
• inşaat malzemeleri ve elektrikli ekipman üretimi
• eğitim
• bilgi teknolojileri vb.

Son sekiz yılda, farklı düzeylerdeki en dinamik ikili taahhütler, Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in hedefe yönelik politikalarıyla şekillendi. Akademik çalışmalar, Özbekistan’ın dış politikasının temel hedeflerinden birinin Avrupa Birliği ile yakın ve karşılıklı fayda sağlayan ilişkiler kurmak ve geliştirmek olduğunu vurgulamaktadır.

Özellikle, AB’nin en etkili üyesi olan Fransa ile ticaret hacmi 2017 yılında 251,6 milyon dolara ulaştı. 2018’in ilk yarısında ticaret hacmi 146,2 milyon dolara çıktı; bu, 2017’nin aynı dönemine göre %12’lik bir artış anlamına geliyor. Bu istikrarlı büyüme, büyük ölçüde üst düzey anlaşmalara, özellikle Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in 8 Ekim 2018’de Fransa’ya yaptığı resmi ziyarete bağlanıyor. Daha yakın zamanda, 12 Mart 2025’te, Mirziyoyev yeniden Cumhurbaşkanı Macron ile bir araya geldi ve iki ülke arasındaki iş birliğinin derinleştiğini vurguladı.

Özbekistan, Almanya ile olan ortaklığını da güçlendiriyor. Cumhurbaşkanı Mirziyoyev’in 20 Ocak 2019’da Berlin’e yaptığı ziyaret, ikili ilişkilerde yeni bir aşamayı temsil ediyor ve Özbekistan’ın Avrupa’nın iki ekonomik gücü — Almanya ve Fransa — ile stratejik bağlılığını yansıtıyor.

Siyasi diyaloğun güçlendirilmesi ve reformlara destek, ikili ve çok taraflı iş birliğinin temel direkleri haline geldi. Taraflar, gümrük vergileri, ticaret, ulaşım ve dağıtım düzenlemelerini kapsayan en çok kayrılan ülke (MFN) statüsü üzerinde anlaşmaya vardılar.

Özbekistan’ın AB kurumları ve başlıca üye devletlerle olan angajmanı son yıllarda önemli ölçüde arttı ve üst düzey temaslarda belirgin bir artış yaşandı. Mirziyoyev, Fransa, Almanya, Macaristan ve İtalya’ya resmi ziyaretlerde bulundu.

Kasım 2024’te, Taşkent, Avrupa-Özbek Ekonomik İş Birliği Derneği (EUROUZ) tarafından düzenlenen Avrupa Ekonomi Günleri’ne ev sahipliği yaptı. Etkinlik, Özbekistan ve AB’den hükümet ve iş dünyası temsilcilerinden oluşan 300’den fazla katılımcıyı bir araya getirdi; amaç, ortaklıkları güçlendirmek ve yeni ticaret fırsatları yaratmaktı. Görüşmeler, ticaret hacminin artırılması, sınır ötesi ulaşım koridorlarının geliştirilmesi ve çeşitli sektörlerde ortak projelerin başlatılması konularına odaklandı.

6 Kasım 2024’te, Avrupa Ekonomi Günleri kapsamında, Özbekistan ve Avrupa Birliği, kritik hammadde tedarik zincirlerinde stratejik ortaklık için Mutabakat Zaptı’nın uygulanmasına yönelik bir yol haritası imzaladı. Bu belge, üretim ve tedarik zincirlerinin entegrasyonu, yatırım çekme ve çevre dostu hammadde kaynaklarının geliştirilmesine yönelik planları tanımlamaktadır.

Özbekistan ve AB, Orta Asya’da internet bağlantısını geliştirmeyi hedefleyen ortak girişimler de başlattılar. Connecting Central Asia (C4CA) ve Satellite Connectivity for Remote Communities of Central Asia gibi projeler, dijital altyapıyı güçlendirmeyi, uzak bölgelere yüksek hızlı internet erişimi sağlamayı ve bölgede dijital uçurumu azaltmayı amaçlıyor.

Bu çabalar sayesinde Avrupa Birliği, Özbekistan’ın bir numaralı ticaret ortağı haline geldi. İkili ticaret, 2016’da yaklaşık 2 milyar dolar iken, 2017’den itibaren her yıl istikrarlı bir şekilde artarak 2022’de 4,4 milyar, 2023’te 5,8 milyar ve 2024’te şimdiden 6,4 milyar dolara ulaştı. Bugün, sermayesi Avrupalı olan 1.000’den fazla şirket Özbekistan’da faaliyet gösteriyor ve toplam değeri 30 milyar avronun üzerinde geniş kapsamlı yatırım projelerini hayata geçiriyor.

Bu şirketler arasında EDF, TotalEnergies, Voltalia, Airbus, Suez, Orano, Linde, Siemens Energy, Knauf, OTP Group, MOL Group ve Lasselsberger Group gibi dünya çapında tanınmış gruplar da yer alıyor. Söz konusu şirketler büyük ölçekli projelere aktif olarak katılarak ileri teknolojiler, uzmanlık ve yenilikleri Özbekistan’daki çok çeşitli sanayi sektörlerine taşıyor.

İş birliğinin temposu giderek hızlanıyor. 2024 yılında Özbekistan ve AB, kritik hammaddeler alanında stratejik ortaklığa dair yeni bir yol haritası imzalayarak üretim ve tedarik zincirlerini bütünleştirme, yatırımları çekme ve çevresel açıdan sürdürülebilir hammadde kaynaklarını teşvik etme yönündeki ortak taahhütlerini bir kez daha teyit ettiler.

3. Kültürel Canlanma

Özbekistan’ın modern dönemde bir Rönesans merkezi olduğunu belirtmek önemlidir. Nitekim ülke hem birinci hem de ikinci İslam Rönesansı’na ev sahipliği yapmış, böylece XVIII. yüzyıldan bu yana edebiyat ve bilimsel ilerlemenin beşiği olmuştur. Karahanlılardan Babürlüler’e kadar Özbekler, Türk dünyasının sanatsal ve bilimsel yeniden doğuşlarında öncü bir rol üstlenmiş; edebiyata, sanatlara, kültüre, dile, matematiğe, fiziğe, astronomiye ve daha birçok alana katkıda bulunmuşlardır.

Zengin tarihi ve kültürel mirasıyla Özbekistan, İslam Altın Çağı’nda astronomik yeniliklerin başlıca merkezlerinden biri olmuştur. Transoksiyane’de (dünyanın büyük uygarlık merkezlerinden biri) bilim ve düşüncenin gelişimi Antik Çağ’a kadar uzanır ve Orta Çağ’da doruk noktasına ulaşır (Celal, 2016: 221). Bugün Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, ülkenin seçkin edebi ve bilimsel geleneklerini yeniden canlandırarak bu mirası ihya etmeye çalışmaktadır; tıpkı Uluğ Bey’in başardığı gibi.

Konuşmalarında Mirziyoyev, Mirzo Uluğ Bey’e yalnızca döneminin seçkin bir bilim insanı olarak değil, aynı zamanda bilgeliği en yüce toplumsal değer konumuna yükseltmiş büyük bir devlet adamı olarak sık sık atıfta bulunur. Cumhurbaşkanının sözleriyle:

“Mirzo Uluğ Bey yalnızca çağının seçkin bir âlimi değil, aynı zamanda bilgeliği en üst değerler düzeyine çıkaran büyük bir devlet adamıydı. Özellikle astronomi ve matematik alanlarında eşi benzeri görülmemiş keşifler yaparak bilimin dünyadaki ilerlemesine önemli katkılar sağladı.”

Khudoyberdiyeva’ya (2025: 481–489) göre Mirziyoyev, Uluğ Bey’i hem olağanüstü bir astronom ve matematikçi hem de gerçek bir aydın devlet adamı olarak görmektedir.

Özbek toprakları, Semerkand, Buhara ve Hive gibi tarihî eğitim merkezlerine ev sahipliği yapmıştır; buralardaki medreseler döneminin standartlarına göre ileri eğitim sunmaktaydı (Абдух̨алимов, 2010). IX. yüzyıldan itibaren —Samanîler, Karahanlılar, Harzemşahlar ve Timurlular dönemlerinde— özellikle astronomi başta olmak üzere bilim hızla gelişti. Bu dönemde astronomi aletleri icat edildi, gözlemevleri inşa edildi ve araştırmalarda büyük ilerlemeler kaydedildi (Celal, 2016: 221).

XVI. yüzyılda bugünkü Özbekistan’da merkezlenen Timurlu Rönesansı; mimarlık, dil, şiir, kültür ve bilim alanlarında gelişme kaydetti. XV. yüzyılda Timurlu prensi Uluğ Bey’in önderliğinde inşa edilen Semerkand Rasathanesi, dünyanın en büyük bilim insanlarını ve astronomlarını bir araya getirdi; burada birlikte hazırlanan ünlü Zîc-i Sultânî (Sultanî Cetvelleri) dönemin en hassas astronomik tabloları oldu ve iki yüzyıl boyunca aşılamadı.

Yüzyıllardır insanlar, gök cisimlerinin konumlarını ve hareketlerini pratik amaçlarla gözlemlemişlerdir. Göçebe topluluklar, denizciler ve ticaret kervanları yıldızlardan yararlanarak yön bulmuş, astronomiyi yalnızca bilimsel keşif için değil, gündelik hayatta hayatta kalmak için de kullanmışlardır.

4. İdari Yeniden Yapılanma ve Yargı Bağımsızlığı

Özbekistan, cumhurbaşkanlığı idaresi için yeni bir yapı benimseyerek 284 pozisyonun kaldırılmasını da içeren önemli örgütsel reformlar gerçekleştirdi. Mirziyoyev’in liderliğinde yönetişim, şeffaflığı ve vatandaş katılımını güçlendirmeyi hedefleyen yenilikçi uygulamalarla yeniden şekillendirildi.

En dikkat çekici girişimlerden biri, vatandaşların doğrudan devlet yetkilileriyle iletişim kurmasını sağlayan sanal kabul ofislerinin oluşturulmasıdır. Bu sistem sayesinde bireyler şikâyet ve önerilerini yetkililere iletebilmekte, başvuruların işleme alınmasını güvence altına alan takip mekanizmaları devreye girmektedir. Uygulamanın başlatılmasından bu yana dört milyondan fazla başvuru işleme alınmış, devlet ile vatandaşlar arasındaki ilişkilerde kayda değer bir değişim gözlemlenmiştir (Jumayeva, D., 2025).

Sanal ve halk cumhurbaşkanlığı kabul ofislerinin uygulanması hükümetin hesap verebilirliğini önemli ölçüde artırdı. 2017–2021 yılları arasında altı milyondan fazla başvuru alınmış, bunlardan üç milyonu başarıyla çözüme kavuşturulmuştur. Ayrıca yerel düzeyde sosyo-ekonomik sorunları ele almak için “Mahalla – Sektör – Halk Kabul Ofisi – Mahalla” sistemi oluşturuldu.

Jumayeva’ya (2025) göre Mirziyoyev döneminde başlatılan kapsamlı yargı reformları, onun yönetişimdeki yenilikçi yaklaşımını daha da gözler önüne sermektedir. Bu reformlar arasında Yüksek Yargı Konseyi’nin oluşturulması, yargı bağımsızlığının güçlendirilmesi ve soruşturma usullerinde reformlar yer almaktadır — tümü Özbekistan’ın hukukî çerçevesini modernize etmeyi hedeflemektedir. Bu tedbirler, uzun süredir devam eden adalet endişelerine yanıt vermekte ve önceki idari modellerden kesin bir kopuşu temsil etmektedir.

Sonuç

Özbekistan, Üçüncü Rönesans çağına girmiştir. Bu Üçüncü Rönesans’ın kökleri insanlık, bilim ve eğitime dayanmaktadır. Son yıllarda Özbekistan, uluslararası toplum tarafından geniş ölçüde takdir edilen büyük reformlar hayata geçirdi. Ülkenin ekonomik liberalleşmesi ve ticaret politikaları, onu dünyanın en hızlı büyüyen on ekonomisi arasına yerleştirdi.

Daha az bir on yıl içinde Özbekistan, görece kapalı ve merkeziyetçi bir devletten, küresel sahnede iddialı, dışa dönük ve dinamik bir ulusa dönüştü. Ekonomik reformlar, kültürel canlanma, idari modernizasyon ve aktif dış politika, Yeni Özbekistan’ı — Avrupa’nın giderek daha fazla iş birliği yapmak istediği bir ülkeyi — ortaya çıkardı. Ayrıca Özbekistan, Avrupa Birliği ile ilişkilerin geliştirilmesini stratejik bir öncelik haline getirdi. Özbekistan ile AB arasındaki bağların güçlendirilmesi, her iki taraf için de yeni fırsatlar sunmaktadır.

Özbekistan’ın Avrasya’daki artan ekonomik ve siyasi rolü, dengeli ve çok yönlü diplomasisi sayesinde öne çıkmaktadır; ülkeyi Asya ile Avrupa arasında bir köprü konumuna getirmektedir.

Devam eden reformlar, elverişli yatırım iklimi ve stratejik coğrafi konumuyla Özbekistan, önümüzdeki yıllarda Avrupa Birliği için giderek daha önemli bir ortak olmaya hazırdır.

Macar medyası DailyNewsHungary, Özbekistan’ı Macaristan için önemli bir ortak olarak tanımlamakta ve şu başlıkları atmaktadır: “Özbekistan, Avrupa Birliği’nin kilit ortaklarından biri oluyor.” Özbekistan, sosyo-ekonomik kalkınma, eğitim, hukukun üstünlüğü, sınır yönetimi, suç önleme ve çevre koruma alanlarında ortak projeler yürüterek AB’nin önemli bir ortağı konumunu pekiştirmiştir. Mevcut eğilimler devam ederse, Özbekistan’ın hikâyesi XXI. yüzyıl Avrasya’sındaki dönüşümün en çarpıcı örneklerinden biri haline gelebilir.

kaynak President Shavkat Mirziyoyev Turns 68: World Leaders Call to Congratulate the Architect of Modern Uzbekistan - https://eureflect.com