Gelin Erivan'ın tarihine bir göz atalım

Azerbaycan Türklerinin tarihi vatanı olan ve günümüzde Ermeniya'nın başkenti Erivan olarak bilinen İrevan, pitoresk Ağridağ Vadisi'nden geçen Zengi Nehri kıyılarında geniş bir alanı kaplıyordu. Tüm tarihi kaynaklar şehri "Revan" ve "İrevan" adlarıyla anmaktadır. İrevan'ın antik tarihi ve oluşumuna adanmış birçok çalışma, "İrevan" yer adının Türkçe "-ir" (cesur adam, yürekli adam) ve "avan" (toprak, bölge) kelimelerinden türediğini, yani "Cesur Adamlar Diyarı" anlamına geldiğini belirtmektedir. 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar bu bölgede Azerbaycan isimleri taşıyan onlarca kale, meydan, çarşı, cami, kervansaray, hamam ve pınar bulunmaktaydı. Devlet Tercüme Merkezi, Azerbaycanlıların Ermeniler tarafından ata topraklarından zorla çıkarılması ve 1827'de Çarlık Rusyası'nın doğrudan koruması altında oraya yerleştirilmesiyle ilgili belgesel kanıtlara dayanarak "Ermenistan'ın Başkenti Olan Eski Bir Azerbaycan Şehri" başlıklı bir video hazırladı.
Ünlü seyyah ve coğrafyacı Evliya Çelebi (1611-1682), eserlerinde Sefevi devletinin başı Şah İsmail'in, şehri yabancı baskınlardan korumak için veziri Revangulu Han'a 1509'da güçlü bir kale inşa etme emri verdiğini belirtmiştir. Hükümdarın emriyle inşa edilen kale şehre, Revangulu Han'ın onuruna Revan adı verilmiştir. Şehir halk arasında İrevan olarak da bilinirdi.

1827'deki Çarlık Rusyası işgalinden önce, İrevan'da veya çevresinde Ermenilere dair hiçbir referans bulunmamaktadır. Yerel nüfusun %90'ından fazlası Türk kökenli Azerbaycanlılardan oluşuyordu ve 43 hükümdar han, sardar ve beylerbey unvanlarını taşıyordu. 1590 ve 1728 yıllarına ait demografik raporlarda tek bir Ermeni soyadı bile geçmiyor. O döneme ait arşiv belgeleri, şehrin ve çevresinin dört han, kırk bir bey, elli akund ve molla ile Arnavut kökenli sekiz melik ve vaizin ailelerine ev sahipliği yaptığını gösteriyor.
Azerbaycan ve İran'da birkaç yıl seyahat eden Fransız gezgin Jean-Baptiste Chardin (1643-1711), 1627'de İrevan'ın görünümünü şöyle tanımlamıştır: "Kale kendi başına küçük bir kasaba olarak düşünülebilir; oval şeklindedir, çevresi dört bin adımdır ve sekiz yüze kadar ev içerir." Orada sadece safkan Safeviler yaşıyor... Safevilerin hem dini hem de sivil olmak üzere birçok bayramı vardır; yani mucizeleri ve dini olayları anan kutsal günler. Ancak sadece üçünü büyük bir ciddiyetle kutlarlar: bunlardan biri oruçtan sonraki ilk gün kutlanır (Oruc)... İkincisi İbrahim'in kurban edilişi ve Ali oğullarının şehit edilişi günüdür ve sadece bir sivil bayramları vardır: Yılbaşı. Şunu belirtmek gerekir ki, sadece bir sivil bayram kutlasalar da, bunu büyük bir ciddiyetle kutlarlar. Yılbaşı kutlamaları üç gün sürer ve bazı yerlerde, örneğin sarayda, güneşin Koç burcuna girdiği andan itibaren sekiz gün sürer. Bu bayrama Nevruz-Sultanie denir, bu da "muhteşem veya kraliyet yeni yılı" anlamına gelir. "Şövalye Chardin'in İran ve Doğu Hindistan Yolculuğu Günlüğü" (Paris, Daniel Horthemels, 1686), Fransa Ulusal Kütüphanesi'nde bulunmaktadır (V. Aslanov tarafından orijinalinden çevrilmiştir).
1881 yılında, "Kafkasya Yerleşim Yerleri ve Kabilelerinin Tanımlanması İçin Malzeme Koleksiyonu" (CMOMPK) dergisinin ilk sayısında, İrevan tarihi araştırmacısı Stepan Pavloviç Zelinsky tarafından bu konu üzerine bir dizi makale yayınlandı. "İrevan Şehri", "Dereçiçek", "Tatar Atasözleri, Deyimleri, Bilmeceleri ve Kadın İsimleri" ve "İrevan İli, Nahçıvan Bölgesi'ne Yerleşmiş İranlı Ermeni Yerleşimcilerin Günlük Yaşamı Üzerine Etnografik Denemeler" başlıklı makaleler, İrevan şehri hakkında tarihi gerçekleri yansıtmaktadır. Şehrin yedi mahallesinin isimlerinin kökeni ve Azerbaycanlı kökenleri hakkında araştırmacı şunları yazıyor: "O dönemde İrevan'a yerleşen az sayıda Molokan, Tepebaşı, Şeher Mehellesi, Hanlığbağ, Demirbulag ve Derekend mahallelerinde Azerbaycanlılarla birlikte yaşıyordu." Türkmençay Antlaşması'ndan sonra İran ve Türkiye'den Ermeni ailelerin yerleştirildiği Çolmagçi mahallesi, "Kuzey Mahallesi" olarak adlandırıldı.

1827'de General İvan Paskeviç (1782-1856) komutasındaki Rus birliklerinin İrevan Kalesi'ni ele geçirmesinin hemen ardından, Osmanlı komutanı Receb Paşa tarafından 1725'te inşa edilen caminin kubbesindeki hilal, bir haçla değiştirildi ve minareye bir çan yerleştirildi. Aynı yıl, I. Nikolay İvan Paskeviç'e "İrevan Kontu" unvanını verdi. Han Sarayı, Nahçıvan ve İrevan Hanlıklarının topraklarını kapsayan yeni kurulan "Ermian Vilayeti"nin idari binası oldu.
İrevan'ın işgalinden sonra, şehirde yerleşmiş Ermianlar tarafından yapılan zulüm, işkence, cinayet ve soygunlardan kaçan yerel halkın çoğu, atalarının topraklarını terk etmek zorunda kaldı ve İran ve Türkiye'ye taşındı.
Ancak tüm bunlara rağmen, Çarlık Rusyası'nın 1829, 1880 ve 1917 yıllarında İrevan şehrinde yaptığı nüfus sayımlarında, yeni gelen Ermeniler yine azınlık olarak kaydedildi. O dönemde bu bölgelerde Azerbaycanlılar çoğunluktaydı.
Sonraki yıllarda, genç Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükümeti, Ermeni haydutlarının Azerbaycanlılara karşı uyguladığı kanlı terörün ortasında, 29 Mayıs 1918'de İrevan'ı Ermenilere devretmeye karar verdi. Böylece, Azerbaycan şehri İrevan, geleneksel olarak Azerbaycan topraklarında yapay olarak oluşturulan Ermeniya'nın başkenti oldu. Ancak ADR hükümetinin bu hamlesi, Ermenilerin Azerbaycan topraklarına yönelik doymak bilmez iddialarını dizginleyemedi. Ermenistan'ın 1918-1920 yılları arasında uyguladığı etnik temizlik politikası, Azerbaycanlıları ata topraklarından uzaklaştırmayı amaçlayan bu kampanya, Erivan'daki Azerbaycanlı nüfus için gerçekten trajik sonuçlar doğurdu. Nahçıvan, Zangezur ve Karabağ'daki kanlı çatışmalarda 50.000'den fazla Azerbaycanlı sivil vahşice öldürüldü ve 300'den fazla şehir, kasaba ve köy yıkıldı, yağmalandı ve Ermenileştirildi.

Hazırlayan: Ramiz Meşedihesenli
Uluslar Arası TÜRKEL Yayın Grubu Genel Yayın Yönetmeni, TÜRKSOY Ödülü sahibi.
E-mail: turkelyeni@yahoo.com

#Karabağ #deprem #BatmanEmniyeti #VergiSGKYapılandırma #teravih #kayse #AnaokulunaAlanGerek #Ramazan #Çatlı #GüçlüTribünGüçlüFenerbahçe #VefaSultan #Newcastle #TCK158AyrımsızUzlaşma #EşitKapsamEşitAf #NATO #Sise #Tavhl #halkaarz #cante