“Türkistan ile Osmanlı Türkleri arasındaki bağ uzun yıllardır kopmuştur. 
 Eğer ben, Osmanlı ordularının başkomutanı olarak gelir ve Türkistan’ın  istiklali uğruna orada ölürsem, bu köprüyü kurmuş oluruz.”
                                                              
Turan Orduları Başkomutanı İsmail Enver Paşa!

II-yazı

Göyçay Savaşı'nın siyasi ve askeri sonuçları
Kafkas İslam Ordusu 5. Kafkas Piyade Tümeni Başkomutan Yardımcısı Enver Paşa da cepheden gelen takviye birliklerinin gönderilmesine ilişkin raporları değerlendiriyordu. Osmanlı Devleti'nin müttefiki olan Almanya, Türk askerlerinin Bakü'ye girmesine karşı çıkıyordu. Ancak Enver Paşa, Almanları yavaşlatmaya çalışıyordu.
Başkomutan Vekili Enver Paşa, 26 Haziran 1918'de Doğu Ordular Grubu Komutanlığı'na gönderdiği açık emirde şöyle diyordu: 
"Bakü'ye doğru bir ilerleme, Bolşeviklerin Bakü'deki petrol kaynaklarını yok etme tehlikesini beraberinde getireceğinden, genel askeri komuta ve kontrol açısından her ne pahasına olursa olsun kaçınılmalıdır. Bu nedenle, 5. Kafkas Piyade Tümeni'ne benim onayım olmadan Bakü'ye sert bir saldırı yapmamasını emrediyorum."
Başkomutan Vekili'nin Nur Paşa'ya gönderdiği açık emirde şu ifadeler yer alıyordu: "Size yardım göndermemiz mümkün değildir. Görevinizin Bakü'ye ilerlemek değil, kuvvetlerinizi yoğunlaştırmak ve Bolşeviklerin Gence'ye ilerlemesini engellemek olduğunu bir kez daha tekrarlıyorum."
Enver Paşa, Doğu Ordular Grubu Komutanlığı'na verdiği açık emirde şöyle dedi: "İznim olmadan Nuru Paşa'ya ilave kuvvet göndermemenizi ve Nuru Paşa'ya gönderilen kuvvetleri geri çekmenizi rica ediyorum. Daha önce de belirtildiği gibi, Nuru Paşa kuvvetlerini yoğunlaştıracak ve yalnızca Bolşeviklerin ilerlemesini engellemekle yetinecektir."

Enver Paşa, Doğu Ordular Grubu Komutanlığı'na yardım konusunda gönderdiği gizli bir emirde, komutana özellikle bilgi vererek, "38. Piyade Alayı ile bir dağ topçu taburunu Qazah Yolu üzerinden Nuru Paşa'ya yardım etmek üzere gönderdiğini" bildirmiştir.
Enver Paşa bir yandan Almanları Türk ordusunun Bakü'ye saldırmayacağına ikna etmeye çalışırken, diğer yandan Nuru Paşa'ya gizlice Bakü'nün bir an önce ele geçirilmesi talimatını veren emirler gönderiyordu. Ayrıca, 1-2 Temmuz 1918 tarihlerinde Enver Paşa, Doğu Ordular Grubu Komutan Yardımcısı Esad Paşa'ya, askeri harekât dairesi başkanı Feldman'ın son savaş durumunu görmek ve yerinde incelemelerde bulunmak üzere gemiyle Batum'a gideceğini ve Tiflis'teki Alman temsilcisiyle görüşeceğini belirten "şahsi" bir emir yazdı. Başkomutan Yardımcısı'ndan kendisine gönderilen emirlerden hiçbir şekilde bahsetmemesini ve bunları kesinlikle gizli tutmasını istedi. İstanbul'la haberleşmede bazı sıkıntılarla karşılaşabileceğini belirterek, Bakü'nün en kısa sürede ele geçirilmesi için gereken asker, silah, cephane, cephane ve paranın Nuru Paşa'ya istediği kadar verilmesini emretti. Enver Paşa şöyle devam etti: "Kısacası, Nuru Paşa ve Gence'deki kuvvetlerimizin takviye asker, silah ve mühimmatla güçlendirilmesi çalışmasının, Feldman'ın gelişiyle durum çok zorlaşmadan önce, vakit kaybedilmeden, mümkün olan en kısa sürede önceliklendirilmesini ve size özel ve gizli olarak yazdıklarımın aynı şekilde Nuru Paşa'ya iletilmesini ve Almanların hissetmesi kesinlikle doğru olmayan bu iletişim yönteminin sizin ve Nuru Paşa tarafından benimsendiğinin ilgili kişilere bildirilmesini rica ediyorum."
Sovyetler Birliği döneminde Göyçay Muharebesi'ni inceleyen bazı tarihçiler, Türk askeri kuvvetlerinin sayı bakımından Kızıl Ordu'ya karşı açık bir üstünlüğe sahip olduğunu belirtmektedir. Ancak Dr. Mustafa Görüryılmaz, mevcut belgelere göre bu görüşün doğru olmadığını belirtmektedir: "Savaşın başında Azerbaycan'a ulaşan Türk askeri kuvvetlerinin sayısı beş bini bile bulmamıştı. Kızıl Ordu kuvvetlerinin sayısı, Ermeni birliklerinin de eklenmesiyle 30 bini aşmıştı." 

Şaumyan ve Kızıl Ordu kuvvetleri, esas olarak Azerbaycan topraklarında yaşayan yerel halktan oluşmuyordu. Çarlık Rusyası ordularında görev yapan subay ve askerlerden oluşuyordu. Taşnak kuvvetleri ise büyük ölçüde Doğu Anadolu bölgesinde ve kısmen de günümüz Ermenistan ve Azerbaycan topraklarında yaşayan Ermenilerden oluşuyordu. Ermeni Taşnak kuvvetleri, yaklaşık 3 yıl boyunca Rus ordu subaylarının gözetiminde eğitim almış ve muharebelere katılarak düzenli askeri birlikler haline gelmişti.
Şaumyan, Lenin'e gönderdiği bir telgrafta, Rus Bolşevik-Ermeni Taşnak askeri güçlerinin Göyçay Muharebesi'nde üstün bir çaba gösterdiğini, ancak orduyu yöneten komutanların son derece korkakça davrandığını bildirdi. Ayrıca, İngiliz gizli servisinin ordu içinde Bolşeviklere karşı yürüttüğü propagandanın etkili olduğunu da bildirdi. Anzali'den yola çıkıp Alat istasyonu yakınlarına çıkan Çarlık yanlısı Rus Kazak Albay Bicherahov'un kuvvetleri de Kurdamir Muharebesi'ne katıldı. Rus Kazakları ağır bir yenilgiye uğradı. Bicherakhov, yaklaşık 300 adamını savaş alanında bırakarak Bakü'ye kaçtı. Bu kısa sürede birleşik düşman kuvvetlerine komuta eden Bicherakhov, herhangi bir başarı elde edemedi. Büyük umutlarla geldiği Kurdamir Cephesi'nden kayıplarla ayrıldı. Türk askeri kuvvetleri önünde yenilgiye uğradı ve 22 Temmuz'da komutayı Ermeni asıllı Avetisov'a devretmek zorunda kaldı.

Osmanlı birlikleri, Bakü'yü kurtarmak için gerçekleştirdikleri askeri harekâtlarda 1.130 şehit verdi. Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra, her yıl 15 Eylül'de, ülkemizin toprak bütünlüğü için şehit düşen Türk askerlerinin kabirleri, yalnızca Bakü'de değil, Şamahı, Göyçay ve diğer bölgelerde de devlet düzeyinde ziyaret edilmektedir. Şehitler Abidesi'nde Türk askerleri anısına dikilen anıtın önünde her yıl bir anma töreni düzenlenmektedir. Türk Ordusu'nun sağladığı kardeşçe yardımlar, aradan geçen uzun yıllara rağmen asla unutulmayacak ve Azerbaycan halkı tarafından her zaman minnetle anılacaktır.

Nahçıvan ve Karabağ'ın kurtuluşu

İstanbul'daki Başkomutanlık, 7 Haziran 1918'de 9. Ordu'ya verdiği emirle, Güney Azerbaycan'daki İngiliz hareketini durdurma ve Kuzey Azerbaycan'daki Bolşeviklere yardım etmelerini engelleme görevini vermişti. Bu görevin yerine getirilmesinin ardından 9. Ordu, 6. Ordu ile birlikte Bağdat ve Basra'ya ilerleyecekti. Bunun için 9. Ordu'ya bağlı bazı unsurların güneye nakledilmesi gerekiyordu.
4 Temmuz 1918'de Başkomutanlık, 9. Ordu'ya 4. Kolordu ile Urmiye-Tebriz cephesini işgal etmesini ve ordunun geri kalanının Gümrü civarında toplanmasını emretti. 15. Piyade Tümeni komutanlığı da 6 Temmuz'da karargâhı ile Gümrü'ye hareket etmişti. Bu tümenin 38. Alayı daha önce Gence'ye gönderilmişti. Doğu Ordular Grubu Komutanlığı bu örgütlenme işleriyle meşgulken, komutanlık 7 Temmuz 1918'de İstanbul'a 4. Kolordu'nun bir tümenle Tebriz'i ele geçirdiğini bildirdi. Mevcut durumda 4. Kolordu, Urmiye ve Culfa-Nahçıvan bölgelerindeki Ermenilere karşı bir iç hat manevrası gerçekleştirecekti.
Birinci Dünya Savaşı boyunca Ermenilerin askeri lideri olarak görev yapan Andranik, karşılaştığı Türkleri acımasızca katletti ve acımasız işkence yöntemleri uyguladı. Katliamlarını önce Doğu Anadolu'da, ardından Güney ve Kuzey Azerbaycan'da sürdürdü. Güney Azerbaycan'ın Hoy şehri yakınlarında komutasındaki 6.000 kişilik bir askeri güçle 12. Piyade Tümeni'ne karşı bir saldırı başlattı. Ancak ağır bir yenilgiyle Nahçıvan'a geri çekildi. 22 Haziran 1918'den itibaren Culfa, Nahçıvan ve Ordubad çevresindeki Türk yerleşim yerlerini ve köylerini yağmalamaya, talan etmeye ve katletmeye başladı.

4. Kolordu Komutanlığı, Andranik kuvvetlerinin Nahçıvan'daki hareketini yakından takip ediyordu. Bölgedeki Türk katliamına seyirci kalmamak ve arkadan güvence almak için 4. Kolordu Komutanı, 11. Kafkas Tümeni'ne Nahçıvan'ı ele geçirme görevini verdi. 11. Kafkas Tümeni ve Culfa'daki 12. Piyade Tümeni'nin 35. Piyade Alayı, 19 Temmuz'da 3.000 piyade ve 600'e kadar süvarinin işgal ettiği Nahçıvan'a doğru ilerledi. Türk birlikleri, güçlü bir hücumla savunmayı aşarak 20 Temmuz 1918'de şehri ele geçirdi. Andranik kuvvetleri bu sefer Karabağ'a doğru kaçtı.
Azerbaycan bağımsızlığını ilan ettiğinde, Karabağ ve Şuşa'daki Türkler ve Ermeniler ortak bir komite kurarak iktidarı ele geçirdiler. Ermeni Milli Komitesi kısa süre sonra Şuşa'da bir kongre topladı ve bu organı feshetme kararı aldı. Bu kongre ayrıca yedi üyeli bir yürütme kurulu seçti ve Karabağ hükümetinin kuruluşunu ilan etti.
Ermenistan hükümeti, Karabağ'ın Azerbaycan ve Arakan ile bağlantısını kesmek için bir ordu kurmaya başladı. Bu askeri birlikler kısa sürede bölgede yaşayan Türklere karşı şiddet uygulamaya başladı. Baskı ve yıldırma politikası uygulayarak, kış aylarının gelmesiyle birlikte Türklerin bu Ermeni hükümetini tanımasını sağlamaya çalıştılar. Karabağ Türkleri bu şartları kabul etmeyeceklerini açıkladılar. Şuşa'da yaşayan Türkler, 15-60 yaş arası erkeklerin bir listesini tutarak Ermenilere karşı önlemler almaya başladılar.

Karabağ ve Şuşa'da bu olaylar yaşanırken Andranik de Nahçıvan'ı terk etmek zorunda kalmıştı. Karabağ'a doğru ilerleyen Ermenileri hareketlendirerek bölgedeki durumu Türkler aleyhine çevirmeye çalışıyordu. Amacı, savunması daha kolay olan Karabağ'daki Ermenileri örgütlemek, onları Türklere karşı kışkırtmak ve bölgeyi Türklerden tamamen temizlemekti. Andranik, Zengezur ve Şuşa gibi bölgelerde yaşayan Türklere baskınlar düzenledi. Tarihi kaynaklar, Ermeni baskınları sonucunda bölgede 11.000 Türk'ün öldürüldüğünü gösteriyor. Bir süre sonra, Andranik'in faaliyetlerine katılmayan ve kışkırtmalarından etkilenmeyen bazı Ermeniler, Karabağ komutanlığına bir mesaj gönderdi. Andranik'in, etrafına topladığı Ermenilerle birlikte yakında Türklere karşı akınlar başlatacağı bildirildi. Kısa süre sonra Şuşa-Hankendi yolunu kontrol altına alan Ermeniler, Şuşa ve bölgede yaşayan Türklere yönelik baskılarını artırdı. Bunun üzerine Karabağ'da yaşayan Türkler büyük bir seferberlik ilan ederek gençlerden oluşan bir milis örgütü kurdular. Karabağ Karakolu Komutanı Yarbay İsmail Hakkı Bey (Kayserili), Ağustos tarihli Ordu Komutanlığı raporunda, Karabağ'da örgütlenen Türk milis kuvvetlerine ve Ermeni Andranik müfrezesine karşı koymanın imkânsız olduğunu, taraflar arasında çatışmaların tırmanması halinde yardıma ihtiyaç duyulacağını belirtmiştir. Yarbay İsmail Hakkı Bey, Karabağ Türklerinin moralini yükseltmek ve Ermenileri sindirmek amacıyla Ağdam'a küçük de olsa bir askeri birlik gönderilmesinin uygun olacağını kaydetmiştir.

20 Ağustos 1918'de 9. Ordu Komutanlığı, Andranik'in kuvvetlerinin Nahçıvan ve Zengezur'un kuzeydoğusunda seferber olduğunu, 15-45 yaş arası Ermenileri silahlanmaya çağırdığını ve 5.000 kişilik bir kuvvet topladığını duyurdu. Gorus'un 10 kilometre güneybatısındaki bölgedeki partizanların da 700 piyade, 400 süvari, 4 makineli tüfek ve 2 dağ topuna sahip olduğu bildirildi. Andranik bir yandan Ermenileri isyana çağırırken, diğer yandan bölgedeki Türk ve Müslümanları katletmeye teşvik ediyordu.

KURBAN VAHİDOV. Askeri-tarihsel araştırmacı – yazar

#Barınajans #Barinajans #Hasan Barın #12DevAdam #FBvTS #milliheyecan #KademeHakkımız #SiyasetinTakımıFenerbahçe #Alperen #Hakem #Larkin #Ufuk Özkan #Ertuğrul #Dirsek #Kırmızı #Şike #Tandoğan #3 Temmuz #UEFA Hak Yerini Bulmalı #Celal Çelik #Javier Bardem #TEKNOFEST #EmeklininYakasındanDüşün #KademeHakkımız #Hak Yerini Bulmalı #Geçen #Nefret #Trabzon #Helal #Sizinle #Gurur #Ahmet #Kupa #Fetö #Şike #3 Temmuz

#Barınajans #Barinajans #Hasan Barın #12DevAdam #FBvTS #milliheyecan #KademeHakkımız #SiyasetinTakımıFenerbahçe #Alperen #Hakem #Larkin #Ufuk Özkan #Ertuğrul #Dirsek #Kırmızı #Şike #Tandoğan #3 Temmuz #UEFA Hak Yerini Bulmalı #Celal Çelik #Javier Bardem #TEKNOFEST #EmeklininYakasındanDüşün #KademeHakkımız #Hak Yerini Bulmalı #Geçen #Nefret #Trabzon #Helal #Sizinle #Gurur #Ahmet #Kupa #Fetö #Şike #3 Temmuz