I-yazı

İkinci Dünya Savaşı sırasında Anastas Mikoyan ve Ermeni Daşnak diasporası liderliği, "Büyük Ermenistan" yaratma meselesi üzerinden birçok kombinasyon oyunu oynayarak uluslararası güç merkezlerini manipüle edip destek kazandı.

Üçüncü Reyhin, Hitler Almanyası'nın kazanması umuduyla Güney Kafkasya'da "Büyük Ermenistan" kurulmasını önerdiler. Öte yandan, Sovyetler Birliği kazanırsa, 6 Türk ilini (Sivas, Van, Erzurum, Bitlis, Harput, Diyarbakır) ve civar bölgeleri Sovyet Ermenistan'ına ilhak etme planı hazırlayacaklardı. Her iki durumda da, Azerbaycan Türklerini Güney Kafkasya'dan Orta Asya ve Sibirya'ya sürgün etme girişimlerinde bulunuldu.

1945 yılında Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri G. Harutyunov, Karabağ'ın Ermenistan'a ilhakı konusunu gündeme getirdi. Konunun olumlu bir şekilde çözülmesi halinde, 1920'de yıkılan eski Karabağ merkezi ve Şuşa'nın yeniden inşasına ilişkin öneriler hazırlayıp Merkezi Hükümete sunacağını belirtti.

Stalin aynı mektubu G. Malenkov'a gönderir, o da mektubu M. Bagirov'a iletir. Bagirov, çoğunlukla Azerbaycanlıların yaşadığı ve tarihsel olarak Azerbaycan'a ait olan Ermenistan, Gürcistan ve Dağıstan topraklarının kendisine iade edilmesi şartıyla itirazı olmadığını belirtir. Böylece Moskova, meselenin istenmeyen bir yöne gideceğini sezerek onu görmezden gelmek zorunda kalır. Bundan sonra Ermeni liderler taktiklerini değiştirirler. Yurtdışından getirilecek Ermenilerin yerleştirilmesi bahanesiyle, Azerbaycanlıları tarihi ve etnik topraklarından sürmeyi başarmaya çalışırlar.

1918-1920 yılları arasında Ermenistan'da Azerbaycanlılara karşı yapılan soykırıma ve 1930-1938 yılları arasındaki kitlesel baskı ve sürgün kampanyalarına rağmen, Ermenistan'ın Türkiye ve İran sınırları ile Azerbaycan ve Gürcistan sınırları boyunca uzanan bölgeler hala ağırlıklı olarak Azerbaycan Türkleri tarafından iskan ediliyordu. Erivan şehrini çevreleyen bölgeler en verimli topraklar olarak kabul ediliyordu ve bu bölgelerde Türkler çoğunluğu oluşturuyordu.

Ermeni liderlerinin karşı karşıya kaldığı en önemli görev, Erivan çevresindeki verimli topraklarda ve Türkiye sınırında yaşayan Türklerin bu bölgelerden yerleştirilmesini sağlamaktı. Bunun için öncelikle Moskova'nın onayı alınmalıydı. Yurtdışında yaşayan Ermenilerin Ermenistan'da yaşama arzusunu Stalin'e iletmek gerekiyordu, ancak onları barındıracak yeterli toprak olmadığı bahanesi azınlıktaydı. Onlar, Türklerin Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ovalık bölgelerine yerleştirilmesinde bir çözüm yolu gördüler.

Tarihsel kayıt

Tarihsel kaynaklar ve çeşitli seyahat kayıtlarında Zangezur'un eski çağlardan beri Türklerin yerleşim yeri olduğu doğrulanmaktadır. 18. yüzyılda Zangezur bölgesinin büyük bir kısmı Karabağ Hanlığı'na, diğer kısmı ise Nahçıvan ve İravana Hanlıkları'na bağlıydı. Çarlık Rusyası döneminde Yelizavetpol (Genja) vilayetine dahil edildi. 20. yüzyılın başlarında Zangezur bölgesinde 240 Azerbaycan köyü ve bunun üç katı kadar Ermeni köyü bulunmaktaydı.

1905-1907 ve 1914-1920 yılları arasında Ermeni silahlı kuvvetleri tarafından gerçekleştirilen soykırım sonucunda, bu bölgelerde yaşayan yaklaşık yarım milyon Müslüman Türk öldürüldü.

O yıllarda, Zangezur'daki 115 Müslüman köyü yerle bir edildi... 1918-1920 yılları arasında Zangezur, Şuşa, Yavanşir ve Cebrayil ilçeleriyle birlikte Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarının bir parçası olan Karabağ vilayetinin bir parçasıydı (1918-1920). Azerbaycan'ın 28 Nisan 1920'de Sovyet Rusya tarafından işgal edilmesinin ardından Sovyet iktidarı kuruldu ve Zangezur, Azerbaycan içinde ayrı bir idari bölge (ilçe) haline geldi.

Zangezur'un Ermenistan'a devri, Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Siyasi Bürosu ve Teşkilat Bürosu'nun ortak toplantısında alınan bir karara dayanarak, 30 Kasım 1920'de Moskova'nın baskısıyla gerçekleştirildi. 1933'te Ermenistan SSC toprakları bölgelere ayrıldı ve Zangezur'un adı değiştirilerek Kafan, Gorus, Garakil (Sisian) ve Megri bölgeleri oluşturuldu... Son olarak, 1988'de, eski Türk topraklarında yaşayan insanlar, hem anavatanları Zangezur'dan hem de bugün modern Ermenistan'a ait olan tarihi Azerbaycan toprakları olan Goycha, Daralayaz, Iravan ve Vedi'den sürüldüler.

Göyçe - Batı Azerbaycan'da aynı adı taşıyan gölün çevresinde yer alan tarihi bir bölgedir. Göyça, Azerbaycan aşug sanatının beşiklerinden biri olarak kabul edilir. 1918'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti kurulduğunda, Göyça Bölgesi Azerbaycan topraklarının bir parçası olarak bu cumhuriyetin içinde yer alıyordu. 1920'de, Azerbaycan Cumhuriyeti'ni (1918-1920) işgal edip deviren Bolşevikler (komünistler), halkın iradesine aykırı ve uluslararası hukuku ihlal ederek, Azerbaycan topraklarını - Göyça, Daralayaz ve Dilijan bölgelerini - Ermenistan'a verdiler.

Yurt dışında yaşayan Ermenilerin Ermenistan'a yerleştirilmesi konusunu ilk kez 1943'teki Tahran Konferansı'nda gündeme getirme fırsatı buldular. Konferans sırasında, zeki Ermeni diasporasının temsilcileri SSCB Dışişleri Bakanı Molotov ile iletişime geçerek Sovyet liderliğinden Ermenistan'a yerleştirilmelerine onay vermelerini istediler. Molotov, I. Stalin ile görüştükten sonra yerleştirilmelerine onay verdi.

Kasım 1945'te, Ermeni hükümetinin talebi üzerine, SSCB hükümeti yurtdışında yaşayan Ermenilerin Sovyet Ermenistan'ına yerleştirilmesini organize etmeye karar verdi. Ermeni hükümeti bünyesinde, geri dönenlerin kabulü ve yerleştirilmesi için özel bir komite kuruldu ve cumhuriyet hükümeti, Ermenilerin yerleştirilmesinin planlandığı ülkelere temsilcilerini gönderdi. 1946 yılının başlarında bile 130 bin Ermeni Ermenistan'a taşınma arzusunu dile getirmişti. Tüm Ermeni Hayır Kurumu, "Hnchak" ve "Ramkavar" partileri, yerleştirmeyi organize etmek için 1 milyon dolar harcadı.

Sadece 1946 yılında Suriye, Yunanistan, Lübnan, İran, Bulgaristan ve Romanya'dan 50.900 Ermeni Ermenistan'a kabul edilerek yerleştirildi ve 1947 yılında Filistin, Suriye, Fransa, ABD, Yunanistan, Mısır, İran ve Lübnan'dan 35.400 Ermeni Ermenistan'a kabul edilerek yerleştirildi.

26-27 Şubat 1946 tarihlerinde Ermenistan Komünist Partisi (Bolşevikler) Merkez Komitesi genel kurulunda, Ermenistan'a göç etmek isteyen Ermenilerin kabulü ve yerleştirilmesi konusu gündeme getirildi. Cumhuriyet Halk Komiserleri Konseyi, 1 Mart 1946'da Irak hariç olmak üzere Lübnan, Suriye, Ürdün, Yunanistan, İran, Romanya ve Türkiye'ye temsilcilerini göndermişti.

Kurban VAHİDOV, Türk Dünyası Dayanışma ve Yardımlaşma Teşkilatı Azerbaycan Ülke Başqanlığı, Basın ve Enformasyon Dairesi Başkan Yardımcısı. Araştırmacı-Yazar