XX yüzilin əvvəlləri Azərbaycan tarixində türkçülük ideyasının ədəbi və publisistik müstəvidə olduğu kimi,  maarif, idarəçilik və rəsmi sənəd dili səviyyəsində də formalaşıb tətbiq edildiyi önəmli bir mərhələdir. Bu dönəmə aid arxiv sənədləri milli ideologiyanın gerçək ictimai praktikada necə təzahür etdiyini öyrənmək baxımından dəyərli qaynaqdır.

İncələnən sənəd köhnə ərəb qrafikalı Azərbaycan türkcəsində tərtib edilmiş, Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid rəsmi qeydiyyat dəftəridir. Sənəd türkçülüyün bölgəiçi, maarifçi və institusional səviyyədə mövcudluğunu əyani şəkildə əks etdirir.

Araşdırılan material hazırda Şirvan Regional Dövlət Arxivində qorunur və Qazıməmməd (indiki Hacıqabul) bölgəsi ilə bağlıdır. Şirvan arxivi bölgənin yerli idarəçilik, maarif və ictimai həyatına dair zəngin sənəd fonduna malikdir. Qazıməmməd bölgəsi XX yüzilin əvvəllərində maarifçilik təşəbbüslərinin və milli düşüncənin bölgələrə yayılmasında önəmli rol oynayıb. Sənədin məhz Maarif Şöbəsinə aid olması türkçülüyün əsas dayaqlarından biri olan ana dilində təhsil və milli şüurun formalaşdırılması siyasətinin yerli səviyyədə sistemli şəkildə həyata keçirildiyini göstərir.

Sənəd üzərində öncə “1922” tarixinin yazılması, sonradan isə bu rəqəmin “1920” olaraq düzəldilməsi xüsusi elmi önəm daşıyır. Bu düzəliş sənədin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən sonrakı, lakin sovet idarəçilik mexanizmlərinin hələ tam oturuşmadığı keçid mərhələsində tərtib edildiyini göstərir.

1920-ci il tarixinin saxlanılması təsadüfi xarakter daşımır. Bu fakt Cümhuriyyət dönəmində formalaşmış milli idarəçilik və maarifçilik xəttinin hələ də regional səviyyədə yaşadığını sübut edir. Beləliklə, sənəd ideoloji baxımdan sırf sovet məzmunlu olmayıb, Cümhuriyyətin türkçü–maarifçi irsini daşıyan keçid mərhələsinin məhsuludur.

Arxiv dili xalqın özünüifadəsi kimi

Bu sənəddə istifadə olunan dil, necə deyərlər, yalnız texniki qeydiyyat vasitəsi deyil. Arxiv dili burada xalqın özünü necə dərk etdiyinin, öz sosial münasibətlərini və idarəçilik modelini necə qurduğunun yazılı ifadəsidir. Xalq öz adını, dilini, düşüncə tərzini və ictimai münasibətlərini arxiv sənədi vasitəsilə tarixə köçürür.

Sənəddə işlədilən “camaat”, “xidmət”, “məbləğ”, “cəmi”, “adları dəftərə alındı”, “ad və vəzifə”
kimi ifadələr rus və ya fars bürokratik üslubundan uzaq, dini və milli dil düşüncəsinə söykənən terminologiyanı əks etdirir. Bu fakt türkçülüyün əsas prinsipinə – milli dilin rəsmi statusuna uyğun gəlir. Burada arxiv dili ideoloji baxımdan neytral qalmayıb, milli kimliyin daşıyıcısı kimi çıxış edir.

Ad sistemi və milli identiklik

Sənəddə şəxslər ad, ata adı modeli ilə yazılıb; ruslaşdırılmış soyad formalarına (–ov/yev) rast gəlinmir. Bu fakt türkçülük baxımından önəmli bir göstəricidir.

Qazıməmməd Maarif Şöbəsinin sənədində yazılmış adlar:
1. Həsən bəy Məhəmməd oğlu
2. Əliqulu bəy Hüseyn oğlu
3. Mehdi ağa Əli oğlu
4. Əhməd bəy Qasım oğlu
5. Musa ağa İsmayıl oğlu
6. Kərbəlayi Rza Məşədi Əli oğlu
7. Süleyman bəy Hacı Abbas oğlu
8. Yusif ağa Məmmədtağı oğlu
9. Mirzə Əbdülkərim Əliqulu oğlu
10. Qurbanəli bəy Əhməd oğlu

Bu adlar fərdləri tanıtmaqla yanaşı, bütöv bir mədəni və dünyagörüş modelini təmsil edir. Adlarla yanaşı işlədilən bəy, ağa, mirzə kimi titulların qorunması sovet ideologiyasının bu mərhələdə hələ tam üstünlük qazanmadığını göstərir.

Adların semantik yükü də ideoloji anlam daşıyır. Məsələn, Əliqulu adı türk–islam mədəniyyət sintezinin ifadəsidir; Həsən, Mehdi kimi adlar isə əxlaqi və dini dəyərlərin (o dönəmdə) milli kimliyin, belə demək olarsa, bir tərkib hissəsinə çevrildiyini göstərir. Bu fakt türkçülüyün islamla təzadda olmadığını, bəlkə onu milli kimliyin dayaqlarından biri kimi qəbul etdiyini göstərir.

Maarif Şöbəsi və türkçülüyün institusional təzahürü

Sənədin Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid olması türkçülüyün maarif sahəsində gerçək, praktik tətbiqini göstərir. Maarifçilik türkçülük ideologiyasının əsas sütunlarından biri olub. Ana dilində təhsilin bölgə səviyyəsində təşkil olunması milli şüurun formalaşmasına xidmət edib.

Beləliklə, Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid bu sənəd ən azı 5 özəlliyə görə, öz dönəmində türkçülüyün birbaşa yazılı qaynağ kimi çıxış edir:
1. Rəsmi dilin Azərbaycan türkcəsi olması;
2. Milli ad və ata adı sisteminin qorunması;
3. Maarif strukturu içində tətbiq edilməsi;
4. 1920-ci il tarixinin saxlanılması;
5. Şirvan Regional Dövlət Arxivində orijinal formada qorunması.

1920–1922-ci illərə aid, Şirvan Regional Dövlət Arxivində saxlanan və Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə məxsus bu sənəd Azərbaycan türkçülüyünün dil, maarif, arxiv dili və bölgədə idarəçilik səviyyəsində gerçək, sənədləşmiş təzahürlərini əks etdirən bir qaynaq sayıla bilər. Arxiv dili burada xalqın özünüifadə forması kimi çıxış edir və milli kimliyin yazıda qorunduğunu aydın şəkildə göstərir. Bu sənəd türkçülüyün bir ideya olmasının yanında, həmçinin yaşanmış və sənədləşmiş tarixi gerçəklik olduğunu göstərir.

Nəsibə NƏSİB (Məmmədova)

Dövlət Arxivinin Şirvan filialının direktoru