I-YAZI
Oryantalistlerin uydurduğu hayali bir ırka ilişkin ırkçı bir anlayıştan türetilen İran adı, ülkenin Türkler ve Araplar başta olmak üzere tüm sakinlerini kapsamıyor
'İran' ve 'Anêrân' isimleri ilk kez Sasani İmparatorluğu'na ait coğrafi bölgelerin adı olarak Sasani Hanedanlığı döneminde (MS 224-651) ortaya çıkmıştır. Bu iki ismin, esasında dinî karakteriyle öne çıkan imparatorluklar çağında, yani Orta Çağ'da Zerdüştîlik dini çerçevesinde anlaşılabilecek tamamen dinî anlamları vardır. Zerdüştîlik dinini benimseyen bölgeler 'İran', Zerdüştîlik dışındaki dinleri benimseyen bölgeler ise 'Anêrân' olarak adlandırılırdı. Bu, İslam tarihinde gördüğümüz üzere dünyanın 'dârülislâm' ve 'dârülharp' (Müslüman olmayan bir devletin hâkimiyetindeki topraklar) şeklinde ikiye ayrılmasına benziyor. Aradaki fark şu: Anêrân, Sasani İmparatorluğu'na tâbi iken dârülharp, İslam İmparatorluğu'na tâbi değildi.
O dönemde İran adı, herhangi bir ulusal veya etnik bir anlam taşımıyordu. Daha ziyade 19'uncu ve 20'nci yüzyıllarda Avrupa oryantalizmi, İran adına ulusal ve etnik siyasi anlamlar atfetmiş, 20'nci yüzyıldaki İranlı tarihçiler de bu anlamları Avrupalılardan almıştır. Günümüzde İran olarak adlandırılan bölgeye Pers ülkesi anlamında 'Persia' adını veren ilk halk ise Yunanlardır. Halbuki bu coğrafya, İslam'dan önce de sonra da sadece Persleri değil, çeşitli halkları, kavimleri ve ırkları barındırıyordu.
Grekler (eski Yunanlar), Pers bölgesinde (bugün İran'ın güneyindeki Fars eyaletinde) Ahameniş krallarına ait mezarları gördükten sonra bu toprakları 'Persia' olarak tanımlamışlardı. Aslında Ahameniş devletinin Pers'ten daha büyük ve geniş olduğunu ve başka kralları ve şahları kapsadığını düşünüyorlardı. Görünüşe bakılırsa Araplar ve Müslümanlar da 'Fars (Pers)' ve 'Bilâd-ı Fars (Pers ülkesi)' adını Yunanlardan aldı.
İslam'dan sonra İran
İslam fetihlerinden ve Sasani devletinin çöküşünden sonra 'İran' adı görülmedi. Bu fetihlere sadece Araplar değil, diğer halklardan oluşan gruplar ve Sasani yönetimine karşı çıkan Persler de katılmıştı. Emeviler ve Abbasiler, Pers ülkesine, yani Persia'ya hükmederken Araplar, bu coğrafya için hep 'Pers ülkesi' ismini kullanıyorlardı. 1935 yılına kadar da böyleydi. Ama 1935 yılında Şah Rıza Pehlevi hükümeti, resmî olarak ülkelerden 'Pers ülkesi' yerine 'İran' adını kullanmalarını talep etti.
Mesela Alaaddin Atâ Melik el-Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ adlı kitabında İran adını kullanmadı. Halbuki MS 13'ncü yüzyılda yayımlanan bu önemli tarihî kaynağın üç bölümü, bugün İran olarak adlandırılan coğrafyada hüküm süren Moğolların, Hârizmşahların ve İsmâilîlerin siyasi ve sosyal durumundan bahseder, ancak İran adını hiç zikretmez. Nizâmî-i Gencevî, Dakîkî ve Firdevsî gibi az sayıda şair de İran kelimesini edebi alanda kullanmıştır. Bunlardan Firdevsî, bu adı coğrafi bir kavram olarak kullanmak istediğinde günümüzdeki 'İran' anlamından tamamen farklı bir anlam ortaya koydu. O, Şehname adlı divanında İran'ı tanımlamak için Büyük Horasan'a, yani günümüzün Kuzey Afganistan bölgesine odaklanıyor; Ahvaz'ı bağımsız bir krallık olarak kabul ediyor ve Taberistan'ı, Mâzenderan'ı, Zâbul'ü ve başka pek çok bölgeyi İran kapsamının dışında değerlendiriyor.
Pers milliyetçilerinin İran ulusal devletinin geri dönüşü için bir hareket noktası olarak gördükleri Safevi hanedanı döneminde de devlet, İran devleti olarak tanımlanmadı. İki yüzyıldan fazla hüküm süren Safevi şahlarının kendileri de İran adını kullanmadı. Bâkır Sadri Niya, 'memalik-i mahrusenin' (korunan krallıklar) siyasi sisteminin meşruiyeti hakkında şu açıklamayı yapıyor:
"Tarihî belgelere ve metinlere bakacak olursak Safevi döneminde 'memalik-i mahruse' terimi, siyasi bir terim olarak yaygındı. Bu dönemde İran ile Britanya arasında imzalanan (ve Batılı tarzda düzenlenmiş ilk anlaşma gibi görünen), Birinci Şah Abbas döneminden kalma bir anlaşmanın başlığında, girişinde ve yirmi maddesinde memalik-i mahruse yani müttefik krallıklar (guarded kingdoms) terimi 19 kez geçiyor. Bu 19 kullanımın üçünde 'memalik-i şahiyye-i mahruse', ikisinde 'memalik-i mahruse ve biladü'l-melik' ve birinde de 'memalik-i mahruse-i şahiyye ve biladü'l-melik' ibareleri kullanılmış; geri kalanlar da hep 'memalik-i mahruse' şeklinde geçmiştir. Bu anlaşmanın hiçbir yerinde 'memalik-i İran-ı mahruse' ifadesine rastlamıyoruz. İran yerine 'memalik-i mahruse' terimi kullanılmış ve anlaşmanın hiçbir bölümünde ve maddesinde İran adı zikredilmemiş. Bu anlaşmanın müsvedde metni, Ulusal Şura Meclisi Kütüphanesi'nde 5032 numarayla el yazması mecmuası olarak muhafaza ediliyor."
Türkmen kökenli olan Nadir Şah Afşarî'nin, kendisini İran şahı olarak nitelediği söylenir. Ancak onun ve haleflerinin dönemi boyunca Afşar devletinde hiçbir şah, devletin idari ve siyasi sistemini tanımlamak için İran adını kullanmadı ve müttefik (korunan) krallıklar sistemi, Afşarlılar döneminde de 'İran' adı eklenmeden devam etti. Aynı durum, Zend ve Kaçar hanedanları için de geçerli.
19'uncu yüzyılda İran araştırmaları dalı, Fransa'dan başlayan ve Almanya'ya ve Birleşik Krallık'a uzanan Avrupa oryantalizmi alanında özel bir yer işgal etmeye başladı. Nitekim bu ülkelerdeki akademik çevrelerde Hint-Avrupa dil ailesinin tek bir ortak atadan geldiği tezi ileri sürüldü. Ancak ülkelerinin hükümetlerine bir ölçüde tâbi olan bu çevreler, bununla da yetinmeyerek bu tezi, Aryanizm ve Ari ırkın üstünlüğü tezini doğuran ırkçı bir teze dönüştürdü. Bu tez, yukarıda adı geçen ülkelerin Asya, Afrika ve Yakın Doğu'daki sömürgeci çıkarlarına hizmet ediyordu.
Kaçarlar dönemindeki entelektüeller, bazı yazılarında zaman zaman 'İran' kelimesini kullanmakla birlikte İran'a aidiyet anlamında 'İranlılar' kelimesini kullanmayıp, onun yerine 'İran reayası/halkı' ifadesini kullandılar. İranlılara işaret etmek için başka kelimeler de kullanılmıştır. Örneğin seyyah ve coğrafya alimi Necmülmülk el-Isfahanî, Arabistan Yolculuğu adlı kitabında İranlıları tanımlamak için, Arabistan Krallığı'nda tanıştığı Ahvazilerden naklen, 'Acem' kelimesini kullanmıştır.
İran kelimesi, Meşrutiyet Devrimi'nden (1906-1909) sonra revaç buldu, ancak yine de Kaçar devletinin resmî adı olmadı. Bu devrimin anayasasının 19'uncu maddesinde, "Ulusal Şura Meclisi, Senato tarafından onaylandıktan sonra devlet adamlarından, vergi reformu yapmak, İran eyaletleri ve krallıkları (memalik) haritasında resmî ilişkileri kolaylaştırmak ve buraların hükümetlerini belirlemek amacıyla onayladığı hususların uygulanmasını talep etme hakkına sahiptir" ifadesi yer alıyor.
Bu anayasanın ekinin 90'ıncı maddesi ise "tüm müttefik krallıklardaki (memalik) eyalet meclislerinin kendi iç nizamına göre teşkilatlanmasını" öngörüyor.
Meşrutiyet Devrimi anayasasının 19'uncu maddesinde 'memalik (müttefik krallık)' kelimesinden önce İran kelimesinin kullanıldığını görüyoruz, ancak 90'ıncı maddede anayasa, müttefik krallıklardan bahsederken İran kelimesini kullanmıyor. Bu da demek oluyor ki devrimin o dönemine kadar İran kelimesi, resmî ve hukuki bağlamlarda tamamen yer almamış; bazen zikredilirken bazen de zikredilmemiştir.
'İran' kelimesi, Meşrutiyet Devrimi anayasasında sadece iki kez, ekinde de beş kez, böylece anayasayla ekinde toplamda yedi kez geçmiştir. İran İslam Cumhuriyeti anayasasında ise 32 kez geçmektedir. Bu, İran'da İran milliyetçiliği söyleminin pekişmesinin ve Pers-dışı söylemin zayıflamasının Pehlevi dönemine (1925-1979) dayandığını gösteriyor.
Resmî boyut kazandırılması
27 Aralık 1934'te İran hükümeti resmî bir açıklama yaparak, yabancı ülkelerden resmî yazışmalarında 'Persia', 'Pers' ve 'Perse' kelimeleri yerine 'İran' kelimesini kullanmalarını istedi. Şah Rıza Pehlevi'nin yakın danışmanlarından Said en-Nefisi, bu konuda bir makale de yazdı. Bu talep, Tahran'daki tüm yabancı ülke temsilciliklerine ve büyükelçiliklere bir genelgeyle iletildi. Bu genelge, 21 Mart 1935'te de yürürlüğe girdi.
'Iranian Diplomacy' adlı internet sitesinde bu konuda şu ifadelere yer veriyor:
"20'nci yüzyılın başına kadar dünya halkları, ülkemizi resmî adıyla 'Pers' ya da 'Persia' şeklinde tanıyordu. Ancak Şah Rıza Pehlevi döneminde eski İran'a dönme ve İslam öncesi İran'ı yüceltme tartışması hız kazanınca Said en-Nefisi, Muhammed Ali Furuği ve Seyyid Hasan Takizade gibi İslam öncesi İran dönemini yücelten bir grup aydın, doğrudan Şah'ın desteğiyle Şah Rıza hükümetinde bir araya geldi ve bu yönde bazı adımlar attı. Said Nefisi, ülkenin adının resmî olarak İran şeklinde değiştirilmesini önerdi ve bu öneri, Aralık 1934'te hayata geçirildi. Üzerinden 76 yıl geçmesine rağmen bu karar, halen tartışılmaktadır.
Bu değişikliğe karşı çıkanlar, 'İran'ın, İranlı olmayanların uzun bir zamandır benimsediği 'Pers ülkesi' teriminde saklı olan manayı, kültürü ve medeniyeti aktaramadığını düşünüyor. Bir kesim, Şah Rıza'nın bu kararı, sırf kendi otoriter yönetimini güçlendirmek üzere siyasi nedenlerden ötürü aldığını düşünüyor. Analistlerden oluşan bu kesime göre bu eylemin başlangıç noktası, söz konusu kişileri içeren ve Şah Rıza hükümetinin iktidarında şahsi çıkarlarının peşinde koşan, dönemin bazı kültürel ve siyasi seçkinlerine bakarak değerlendirilmelidir."
Yeni adlandırmanın sebepleri
Bahsi geçen makalesinde Said Nefisi, önceki isimlerin tarihini tartışır ve şöyle der:
"Avrupalılar nazarında bu İran kelimesi, yalnızca coğrafi bir terimdir. Coğrafya kitaplarında bugün İran'ı, Afganistan'ı ve Belucistan'ı kapsayan geniş ovaya İran Platosu deniyordu. Ülkemiz ise Fransızca 'Perse', İngilizce 'Persia', Almanca 'Persien', İtalyanca 'Persia' ve Rusçada 'Berse' olarak anılıyordu. Bu dört kelimeye benzer kelimeler, diğer Avrupa ülkelerinde de yaygındı. Bu, MÖ 550 yılında, yani 2 bin 484 yıl önce Ahameniş hükümeti kurulduğu ve Ahameniş Kralı Büyük Kiros'un tüm medeni dünyayı kendi yönetimi altında topladığı zamana dayanır. Nitekim Büyük Kiros'un ataları, daha önce Parsa ya da Parsua denen toprakların krallarıydı."
Said Nefisi, bu noktada abartıya kaçıyor. Zira Kiros (MÖ 559-529) Enşan'ı, Hegmetane'yi, Part'ı, Cürcan'ı (Gürgan), Lidya'yı ve Babil'i ele geçirdi ve sonunda Massagetler tarafından öldürüldü. Enşan; Ahvaz bölgesinin kuzeyini, Çaharmahal ve Bahtiyari eyaletini ve Fars eyaletinin batısındaki bölgeleri kapsar ve Elam eyaletinin bir ili olarak kabul edilir. Hegmetane, bugünkü Hemedan'dır. Part, İran'ın doğusundaki Horasan bölgesindedir. Cürcan, bugünkü İran'ın kuzeydoğusunda; Lidya, günümüz Türkiye'sinde ve Babil de günümüz Irak'ındadır. Bugünkü İran'ın kuzeyinde yer alan Taberistan, Kiros'un hükmü altında değildi; aslında Taberistan, Ahamenişlerin ve Sasanilerin hükmü altına da girmedi. Tarihçiler, Kiros'un Ermenistan'a ulaştığından da şüpheli. Dolayısıyla medeni dünya, Kiros'un işgal ettiği bu bölgelerden çok daha genişti. Bazı tarihçiler de Kiros isminin, Farsça değil, Elamca bir isim olduğunu düşünüyor.
Said Nefisi, şöyle devam ediyor:
"'İranlı' kelimesi, Ari ırkın medeniyet dairesine kattığı en eski kelimelerden biridir. Avrupalı bilim adamları, insan medeniyetinin üreticisi olan beyaz ırkın bu koluna Hint-Avrupa, Hint-Cermen, Hint-İran veya Hint-Aryan adını verdiler. Dünyada adlandırıldığı ilk günden itibaren kendisine Ari ismini verdi. Avrupa dillerinde de Ari ırka nispetle bir sıfat olarak 'Aryan' kelimesi kullanılır."
Said Nefisi burada, bilimsel açıdan var olmayan Ari ırkından bahsediyor. Bu, elbette onun aklının ürünü değil, Avrupalı oryantalistlerin uydurmasıydı.
ARDI VAR
#Barınajans #Barinajans #Hasan Barın #Gökçek #Mansur #Amerika #New York'ta #Hamas #SelimiyeyeDokunma #Meloni #Macron #SumudFilosunuKoruyun #DZvFB #WeAreSumud #Gebze Adliyesi #Aykut #Dinamo Zagreb-Fenerbahçe #Mansur Yavaş #Tedesco #Rafa Silva #Melih Gökçek #Brown #Ederson #Asensio #Çantayı #Nene #Fenerbahçe Beko #Çelik #New York